top of page

Endüstri 4.0 çağında Dijital Ölçüm Sistemlerinin Güvenilirliği,

Writer: VAKA Danismanlik
VAKA Danismanlik
4 days ago
4 min read

Endüstri 4.0 üretim süreçlerinde otomasyon, veri analitiği ve bağlantılı sistemleri bir araya getirerek işletmelerin verimliliğini artırır.

Endüstri 4.0 ile birlikte Üretim süreci kontrol faaliyeti yapay zeka destekli kameralar, dijital sensörler yardımıyla yapılmaya başlandı. Artık üretim operatörleri tarafından yapılan ölçüm verileri Bluetooth lu ölçüm cihazları ile buluta/ sisteme aktarılmakta. Bu gelişmelerin sonucu olarak İstatiksel Proses Kontrol grafikleri ekranlardan canlı olarak takip edilmeye başladı.

Günümüzde Üretim yapan firmalar dijital dönüşüm doğrultusunda ciddi adımlar atıyor ya da atmaya hazırlanıyor.

Ekranda Görünen Her Verinin doğruluğundan emin miyiz?

Geleneksel üretimde bir operatörün kumpası nasıl tuttuğu, kişisel alışkanlıkları veya göz yanılmaları Ölçüm Sistemleri Analizi (MSA) ile kolayca yakalanabiliyordu. "Operatör varyasyonu" (Reproducibility) en büyük odak noktasıydı.


Endüstri 4.0 ile birlikte sahaya lazer tarayıcılar, kameralı kontrol fikstürleri veya otomatik profil projeksiyon cihazları kuruluyor. Bu teknoloji ile "insan faktörünü" ortadan kaldırmayı planlıyoruz.

 Öte yandan dijital sistemler insan gibi hata yapmasa da kendi içlerinde çok ciddi varyasyonlar barındırır:

  • Kameranın lensine binen ortam ışığının değişimi,

  • Parçanın fikstüre oturmasında minimal düzeyindeki sapmalar,

  • Ölçüm cihazına yüklü  Yazılımın (AI) kenar algılama (edge detection) hassasiyetindeki dalgalanmalar — parça kenarındaki ince bir yağ tabakası, pah veya ışık yansımasının oluşturduğu gri piksellerin algoritmayı yanıltması neticesinde sanal ölçüm çizgisinin bir piksel sağa ya da sola kayması,

  • Sıcaklık değişimlerinin sensör kalibrasyonuna etkisi.


Ekranda 24,00 mm değerini net bir dijital sayı olarak gördüğünde bu değerin doğruluğunda şüphe etmiyoruz. Ama belki de o ölçüm sisteminin tekrarlanabilirliği (Repeatability) o kadar kötü ki, sistem aslında aynı parçayı her ölçtüğünde 23,95 mm ile 24,08 mm arasında rastgele sonuçlar üretiyor.


Prosesiniz mi karasız, yoksa Ölçüm sisteminiz mi Gürültülü ?
TOPLAM DEĞİŞKENLİK : PARÇA DEĞİŞKENLİĞİ + ÖLÇÜM DEĞİŞKENLİĞİ

Toplam değişkenlik (Gözlemlenen Değişkenlik); Üretim Prosesi değişkenliği ile Ölçüm Prosesi değişkenliğinin toplamıdır.

Otomotiv Temel Şartları eğitimi verdiğim bir talaşlı imalat firmasında, Hat sonuna yerleştirilmiş otomatik ölçüm cihazından gelen canlı veriler yardımıyla çizilen grafikler prosesin karasız olduğunu ve acil olarak ayar yapılması sinyalini veriyordu.

Neredeyse saatte bir CNC tezgahlarında ofset ayarı yapıyor, makineye müdahale ediyordu. Fire oranları daha da arttı, nacak proses kontrol altına alınamıyordu.

Yapılan hata şuydu: Prosesin kendisi aslında gayet kararlıydı; dalgalanan şey tezgah değil, optik ölçüm sisteminin kendisiydi!

Sistemde 10 parça ve 3 tekrarlı gerçek bir GR&R (Gage Repeatability and Reproducibility) testi gerçekleştirdiğimizde, ölçüm sistemi varyasyonunun toplam proses varyasyonunun %38’ini kapladığını gördük. IATF 16949 MSA kitapçığına göre bu sistem direkt "KABUL EDİLEMEZ" (>%30) sınıfındaydı.


Otomatik ve Kameralı Kontrol Sistemlerinde MSA Nasıl Yapılmalı?

Sahada sıkça yapılan bir diğer hata, otomatik veya kameralı sistemlere standart manuel kumpas/mikrometre mantığıyla yaklaşmaktır. Oysa manuel sistemlerde insan hatasını yakalamak için tasarlanan klasik kalıplar, dijital ve otomatik hatlarda yetersiz kalır. Bu sistemlerde MSA metodolojisini cihazın çalışma dinamiklerine göre şu beş temel esasla kurgulamak gerekir:


1)      MSA çalışması Tipini Doğru Belirlenmeli (Değişken mi, Nitel mi?):

  • Kamera veya lazer sensör ekrana sayısal bir değer (çap, mesafe, kalınlık vb.) veriyorsa Değişken (Variable) GR&R yapılmalıdır.

  • Kamera yalnızca "OK / NOK" (çapak var/yok, yüzey çizik/sağlam, montaj tam/eksik) kararı veriyorsa Nitel (Attribute) MSA (en az 50 parça: 20 OK, 20 NOK ve 10 sınır/gri bölge parçası ile Kappa analizi) uygulanmalıdır.


2)      Klasik 3 Tekrar anlayışı yerine; Tekrar Sayısını artırılmalı:

  • Manuel ölçümde 3 tekrar genellikle insan el becerisini test etmek için yeterlidir. Ancak otomatik optik veya lazer sistemlerde arka arkaya yapılan 3 ölçüm, sistemin yalnızca o anki statik fotoğrafını çeker.

  • Donanımsal ısınmayı, anlık sensör gürültüsünü ve yazılımın kenar algılama dalgalanmalarını yakalayabilmek için tekrar sayısını en az 5  duruma gör 10 tekrara kadar çıkarın. Aynı parçaların araya farklı parçalar girerek, sistem tam üretim temposunda (dinamik koşullarda) çalışırken tekrar tekrar ölçülmesini sağlanmalıdır.


3)      "Operatör" Yerine "Besleme ve Zaman Bazlı Kayma (Drift)" Faktörünü Koyulmalı:

  • Parçayı fikstüre insan koyuyorsa, 3 farklı operatörün parçayı fikstüre yerleştirip ölçüm alması şarttır; çünkü mikron düzeyindeki oturma açısı farkı bile kamera perspektifini değiştirir.

  • Sistem tam otomatikse (robot beslemeli veya konveyörlü), operatör varyasyonu yerine konveyör hızı veya parçanın bant üzerindeki geliş açıları test edilmelidir. Bununla birlikte, ölçümü zamana yayarak (örneğin vardiya başındaki soğuk sistem, öğle arası ve vardiya sonundaki ısınmış sistem koşullarında) termal genleşmenin, gün içindeki ortam ışığı değişiminin ve LED aydınlatma zayıflamasının yarattığı zaman bazlı kaymayı (drift) mutlaka analiz edilmelidir.


4)      Referans Master ve Sınır (Limit) Parçalar Kullanımı:

  • Yapay zekâ ve görüntü işleme yazılımlarında sistemin "gri bölge" performansını görmek kritiktir. Sadece çok iyi ve çok kötü parçalarla yapılan testler yanıltıcıdır; tolerans sınırına çok yakın (alt ve üst limite %5-10 mesafedeki) parçalar mutlaka numune setine dahil edilmelidir.


5)      Periyodik olarak Eğilim ( Bias) ve Kararlılık (Stability) Takibi Yapılmalı:

  • Optik sistemlerde lens tozlanması veya mekanik titreşimler zamanla ölçüm merkezini kaydırır. Bu nedenle kalibrasyonlu master parça ile Bias (Eğilim) ve periyodik Stability (Kararlılık) kontrolleri kontrol planına işlenmelidir.


Nelere Dikkat etmeliyiz;

  • "Dijital Donanım Kusursuz” değildir: Otomatik ölçüm yapan her yeni hat veya fikstür devreye alınırken (APQP aşamasında), PPAP dosyasına koymak için formaliteden bir MSA değil, artırılmış tekrarlarla sistemin limitlerini zorlayan gerçek bir çalışma yapılmalı.

  • Yazılım Güncellemeleri "Mühendislik Değişikliği" dir: Kameranın ışık şiddeti, lens açısı veya yapay zekâ algoritmasındaki eşik değer (threshold) değiştirildiğinde MSA çalışmasını mutlaka yenilenmelidir.

  • MSA çalışması SPC’ nin ön koşuludur: Kalite yönetim sisteminizde şu kuralı netleştirin: MSA onayı almamış hiçbir ölçüm cihazının/sensörünün verisiyle SPC takibi yapılamaz, bu verilere dayanarak makinelerde proses ayarı değiştirilemez.


Verinin hızlı akması üretim süreci kontrolünün sağlanması için çok yaralıdır. Ancak verinin kalitesinden emin değilseniz, Endüstri 4.0 sadece daha hızlı ve daha teknolojik hata yapmanızı sağlar 


 
 
 

Comments


bottom of page